Hội An – Di sản phố cổ bên dòng Thu Bồn và câu chuyện thương cảng hơn 400 năm

Hội An không chỉ là một phố cổ với những bức tường vàng, mái ngói rêu phong và những chiếc đèn lồng nhiều màu sắc. Đằng sau vẻ đẹp quen thuộc ấy là lịch sử của một thương cảng quốc tế từng kết nối Việt Nam với nhiều khu vực của châu Á và thế giới.

Từ một không gian cư trú và giao thương của cư dân Sa Huỳnh, vùng đất Hội An từng phát triển thành một thương cảng quan trọng của Champa, sau đó trở thành một trung tâm thương mại quốc tế sôi động từ khoảng thế kỷ XVI đến XVIII. Thương nhân từ Nhật Bản, Trung Quốc và nhiều khu vực khác từng đến đây giao thương, sinh sống và để lại những dấu ấn văn hóa vẫn còn hiện diện trong kiến trúc, tín ngưỡng và đời sống ngày nay.

Năm 1999, UNESCO công nhận Đô thị cổ Hội An là Di sản Thế giới theo hai tiêu chí liên quan đến sự giao thoa văn hóa và việc bảo tồn đặc biệt tốt một thương cảng truyền thống Đông Nam Á.

Điều khiến Hội An đặc biệt vì thế không nằm ở việc nơi đây “cổ” đến đâu, mà nằm ở câu chuyện về cách một thương cảng quốc tế đã hình thành, phát triển, suy tàn rồi được bảo tồn để trở thành một trong những đô thị di sản nổi bật nhất Việt Nam.

1. Hội An ở đâu và điều gì làm nên vị trí đặc biệt?

Hội An nằm ở khu vực hạ lưu sông Thu Bồn, thuộc vùng duyên hải miền Trung Việt Nam. Đô thị cổ nằm gần cửa sông, nơi hệ thống sông ngòi kết nối với biển, tạo điều kiện thuận lợi cho giao thương bằng đường thủy.

UNESCO xác định khu phố cổ nằm ở bờ bắc gần cửa sông Thu Bồn, với khu di sản rộng khoảng 30 ha và vùng đệm khoảng 280 ha.

Vị trí này đóng vai trò quan trọng trong quá trình hình thành thương cảng.

Trong lịch sử thương mại, đường biển là một trong những tuyến giao thông quan trọng nhất để vận chuyển hàng hóa giữa các khu vực. Một cảng nằm ở vị trí có thể kết nối biển với hệ thống sông sẽ có lợi thế lớn trong việc tiếp nhận tàu thuyền, tập kết hàng hóa và đưa sản phẩm vào sâu trong đất liền.

Hội An sở hữu điều kiện đó.

Sông Thu Bồn không chỉ tạo nên cảnh quan mà còn từng là một phần của hệ thống giao thông thương mại. Chính mối quan hệ giữa sông – biển – đô thị đã góp phần tạo nên diện mạo của Hội An trong nhiều thế kỷ.

Đây cũng là lý do khi khám phá phố cổ, du khách dễ nhận thấy nhiều ngôi nhà truyền thống có mặt tiền hướng ra đường nhưng phía sau lại kết nối với sông hoặc các tuyến giao thông thủy. UNESCO cho biết quy hoạch này từng giúp hàng hóa được đưa vào và vận chuyển ra bằng thuyền thuận tiện.

2. Lịch sử Hội An – từ cư dân Sa Huỳnh đến thương cảng quốc tế

Lịch sử Hội An không bắt đầu từ những ngôi nhà cổ mà du khách nhìn thấy ngày nay.

Các phát hiện khảo cổ cho thấy khu vực này từng có cư dân Sa Huỳnh sinh sống và giao thương từ khoảng hơn 2.000 năm trước. Các khu mộ chum và hiện vật khảo cổ cung cấp bằng chứng về một cộng đồng cư dân cổ đã tham gia vào mạng lưới trao đổi rộng lớn.

Sau đó, vùng đất Hội An tiếp tục nằm trong không gian văn hóa Champa.

Với vị trí gần biển và hệ thống sông thuận lợi, nơi đây từng đóng vai trò như một điểm giao thương quan trọng của khu vực.

Đến khoảng thế kỷ XV–XVI, hoạt động thương mại phát triển mạnh hơn. Hội An dần trở thành một trong những thương cảng quan trọng của khu vực Đông Nam Á, thu hút thương nhân và hàng hóa từ nhiều quốc gia.

Giai đoạn phát triển mạnh nhất thường được nhắc đến từ cuối thế kỷ XVI đến thế kỷ XVIII. Khi đó, Hội An không chỉ là nơi mua bán hàng hóa mà còn là nơi con người gặp gỡ, trao đổi ngôn ngữ, tín ngưỡng, kỹ thuật và phong cách kiến trúc.

Chính quá trình giao lưu lâu dài này đã tạo nên bản sắc rất riêng của phố cổ.

3. Vì sao Hội An từng trở thành thương cảng quốc tế?

Có nhiều yếu tố giúp Hội An phát triển thành thương cảng.

Trước hết là vị trí địa lý.

Thứ hai là mạng lưới giao thông đường thủy.

Thứ ba là nhu cầu giao thương ngày càng tăng của khu vực Đông Nam Á và Đông Á.

Nhưng một yếu tố quan trọng khác là khả năng tiếp nhận cộng đồng thương nhân nước ngoài.

Khi thương nhân Nhật Bản, Trung Quốc và các khu vực khác đến buôn bán, họ không chỉ mang theo hàng hóa mà còn mang theo tập quán, tín ngưỡng, kỹ thuật xây dựng và cách tổ chức cộng đồng.

Dần dần, Hội An trở thành một không gian đa văn hóa. Hội An từng là nơi giao thoa giữa văn hóa Chăm, Việt, Trung Quốc, Nhật Bản và ảnh hưởng châu Âu. Điều đáng chú ý là sự giao thoa này không xóa bỏ văn hóa bản địa. Ngược lại, những yếu tố mới được tiếp nhận và biến đổi để phù hợp với môi trường, tín ngưỡng và đời sống địa phương.

Đây chính là một trong những giá trị quan trọng nhất giúp Hội An được UNESCO công nhận.

4. Hội An và sự giao thoa văn hóa đặc biệt

Nếu chỉ nhìn những ngôi nhà cổ, rất khó nhận ra toàn bộ câu chuyện phía sau kiến trúc Hội An.

Một ngôi nhà có thể sử dụng kết cấu gỗ truyền thống Việt Nam nhưng lại mang những chi tiết trang trí chịu ảnh hưởng Trung Hoa hoặc Nhật Bản.

Một hội quán có thể phục vụ cộng đồng người Hoa nhưng sau nhiều thế hệ đã trở thành một phần của đời sống văn hóa địa phương.

Một cây cầu do cộng đồng người Nhật xây dựng lại trở thành biểu tượng của cả đô thị.

Đó chính là sự giao thoa văn hóa theo cách rất tự nhiên.

UNESCO đánh giá Hội An là một biểu hiện vật chất nổi bật của quá trình giao thoa văn hóa trong một thương cảng quốc tế.

Nói cách khác, giá trị của Hội An không nằm ở việc “giữ nguyên một nền văn hóa” mà nằm ở khả năng lưu giữ dấu vết của nhiều nền văn hóa đã từng gặp nhau tại đây.

5. Đô thị cổ Hội An được UNESCO công nhận năm nào?

Năm 1999, Đô thị cổ Hội An được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản Thế giới.

UNESCO công nhận Hội An dựa trên hai tiêu chí chính.

Tiêu chí thứ nhất liên quan đến sự giao thoa văn hóa được hình thành trong quá trình phát triển của một thương cảng quốc tế.

Tiêu chí thứ hai nhấn mạnh đây là một ví dụ được bảo tồn đặc biệt tốt của một thương cảng truyền thống Đông Nam Á.

Đây là điểm rất quan trọng.

Hội An không được UNESCO công nhận đơn giản vì “đẹp” hay “có nhiều nhà cổ”.

Giá trị nổi bật toàn cầu nằm ở tổng thể quy hoạch đô thị, kiến trúc, cảnh quan sông nước và lịch sử giao thương được bảo tồn tương đối nguyên vẹn.

6. Điều gì khiến phố cổ Hội An được bảo tồn tốt?

Một trong những điều đáng kinh ngạc nhất về Hội An là diện mạo đô thị truyền thống vẫn còn được giữ lại.

UNESCO cho biết khu phố cổ hiện còn khoảng 1.107 công trình kiến trúc khung gỗ được bảo tồn, bao gồm nhà ở kết hợp cửa hàng, công trình tôn giáo, chợ và các công trình dân gian.

Các công trình nằm san sát dọc những con phố nhỏ.

Mặt tiền hướng ra đường phục vụ hoạt động buôn bán.

Phía sau nhà có thể kết nối với không gian sân, kho hoặc sông để thuận tiện cho việc vận chuyển hàng hóa.

Đây là kiểu quy hoạch rất phù hợp với một đô thị thương cảng.

Một yếu tố quan trọng khác là sự suy giảm vai trò thương mại của Hội An từ thế kỷ XIX. Khi hoạt động cảng biển chuyển dịch và các trung tâm thương mại khác phát triển, Hội An không bị đô thị hóa mạnh theo kiểu hiện đại.

Chính quá trình “chậm lại” ấy vô tình giúp đô thị cổ tránh được việc thay thế hàng loạt nhà gỗ bằng những công trình hiện đại.

UNESCO nhận định sự đình trệ kinh tế từ thế kỷ XIX đã góp phần giúp Hội An giữ được cấu trúc đô thị truyền thống đặc biệt tốt.

7. Kiến trúc Hội An – vẻ đẹp của những ngôi nhà ống gỗ

Kiến trúc là một trong những yếu tố quan trọng nhất tạo nên hình ảnh Hội An.

Những ngôi nhà cổ thường có mặt tiền hẹp nhưng chiều sâu lớn.

Cách xây dựng này phù hợp với đặc điểm đất đô thị và nhu cầu kết hợp nhà ở với kinh doanh.

Phía trước có thể là khu vực bán hàng.

Ở giữa thường có khoảng sân hoặc không gian chuyển tiếp.

Phía sau là khu vực sinh hoạt hoặc kho hàng.

Kết cấu gỗ tạo nên sự linh hoạt nhưng đồng thời cũng đòi hỏi việc bảo dưỡng thường xuyên.

UNESCO cho biết nhiều công trình có kết cấu cơ bản từ thế kỷ XVII–XVIII nhưng đã được sửa chữa, thay thế một phần trong thế kỷ XIX bằng phương pháp truyền thống.

Điều này rất đáng chú ý.

Bảo tồn một đô thị cổ không có nghĩa là đóng băng mọi thứ.

Một ngôi nhà gỗ muốn tồn tại hàng trăm năm phải được sửa chữa.

Vấn đề quan trọng là việc sửa chữa vẫn phải tôn trọng vật liệu, tỷ lệ, mặt đứng và kỹ thuật truyền thống để không phá vỡ tính xác thực của công trình.

8. Chùa Cầu – biểu tượng nổi tiếng nhất của Hội An

Nhắc đến Hội An, hình ảnh Chùa Cầu gần như xuất hiện đầu tiên.

Cây cầu gỗ có mái che này là một trong những biểu tượng nổi bật của phố cổ.

Cộng đồng người Nhật từng xây dựng cây cầu vào khoảng năm 1593 để kết nối khu vực cư trú của người Nhật với khu vực của người Hoa.

Điều thú vị nằm ở chính chức năng của cây cầu.

Nó không đơn thuần là một công trình giao thông.

Chùa Cầu phản ánh sự hiện diện của cộng đồng thương nhân Nhật Bản trong lịch sử Hội An và cho thấy các khu dân cư, cộng đồng thương mại từng tồn tại đan xen trong đô thị.

Công trình còn gắn với những câu chuyện tín ngưỡng và truyền thuyết của cộng đồng cư dân.

Chùa Cầu cũng xuất hiện trên tờ tiền polymer mệnh giá 20.000 đồng của Việt Nam, khiến hình ảnh công trình trở nên quen thuộc với người dân cả nước.

Tuy nhiên, giá trị lớn nhất của Chùa Cầu không nằm ở việc đây là một địa điểm “check-in nổi tiếng”.

Nó là một bằng chứng vật chất cho lịch sử giao lưu giữa các cộng đồng tại thương cảng Hội An.

9. Nhà cổ Tấn Ký – câu chuyện về một gia đình thương nhân

Một trong những công trình tiêu biểu để hiểu kiến trúc nhà ở Hội An là Nhà cổ Tấn Ký.

Ngôi nhà thể hiện đặc điểm của một không gian vừa phục vụ kinh doanh vừa phục vụ sinh hoạt gia đình.

Cấu trúc nhà dài và hẹp phản ánh điều kiện của khu phố cổ.

Các vật liệu, hoa văn và cách tổ chức không gian cũng cho thấy sự kết hợp giữa nhiều ảnh hưởng văn hóa.

Tấn Ký trong nhóm những công trình đáng chú ý khi tìm hiểu lịch sử và kiến trúc phố cổ.

Điều đáng quan tâm là những ngôi nhà như Tấn Ký giúp người hiện đại hình dung Hội An không chỉ là một khu phố cổ phục vụ du lịch.

Trước đây, đây từng là nơi con người sống, buôn bán, tiếp khách, lưu trữ hàng hóa và duy trì hoạt động gia đình qua nhiều thế hệ.

10. Hội quán – dấu tích của cộng đồng người Hoa tại Hội An

Hội An từng đón nhiều thương nhân và cộng đồng người Hoa đến sinh sống.

Họ hình thành các hội quán, vừa là nơi sinh hoạt cộng đồng vừa là không gian tín ngưỡng.

Các công trình này mang những đặc điểm kiến trúc và trang trí khác biệt, góp phần tạo nên diện mạo đa văn hóa của phố cổ.

Những hội quán cũng cho thấy một đặc điểm quan trọng của thương cảng cổ:

Khi thương nhân đến một vùng đất mới, họ không chỉ xây dựng cửa hàng.

Họ xây dựng cả cộng đồng.

Họ cần nơi thờ tự, nơi gặp gỡ, nơi hỗ trợ lẫn nhau và nơi duy trì bản sắc.

Theo thời gian, những không gian cộng đồng đó trở thành một phần không thể tách rời của lịch sử đô thị.

11. Sông Hoài và vai trò của dòng nước trong lịch sử Hội An

Ngày nay, sông Hoài thường được nhắc đến trong những trải nghiệm đêm phố cổ.

Nhưng trong lịch sử, hệ thống sông nước có vai trò quan trọng hơn rất nhiều.

Đối với một thương cảng, sông là tuyến vận chuyển.

Hàng hóa có thể được đưa từ tàu vào khu vực buôn bán, từ phố ra thuyền và tiếp tục di chuyển sâu hơn vào đất liền.

UNESCO ghi nhận quy hoạch Hội An phát triển song song với hệ thống sông, bến thuyền và các tuyến phố. Những ngôi nhà quay mặt ra đường trong khi phía sau kết nối với sông, phục vụ việc vận chuyển hàng hóa.

Điều này giúp giải thích vì sao cảnh quan sông nước không phải một yếu tố được thêm vào để làm đẹp cho du lịch.

Nó vốn là một phần của cấu trúc đô thị lịch sử.

12. Hội An về đêm – từ thương cảng đến không gian văn hóa

Khi màn đêm buông xuống, Hội An chuyển sang một diện mạo khác.

Ánh sáng từ đèn lồng, những ngôi nhà cổ và dòng sông tạo nên không gian đặc trưng.

Nhưng giá trị của đêm Hội An không chỉ nằm ở ánh sáng.

Nó phản ánh quá trình một đô thị lịch sử chuyển đổi chức năng.

Ngày trước, hoạt động buôn bán là động lực chính.

Ngày nay, văn hóa, dịch vụ và du lịch trở thành một phần quan trọng của kinh tế địa phương.

Điều đáng chú ý là Hội An vẫn cố gắng duy trì không gian kiến trúc và cảnh quan truyền thống trong quá trình phát triển du lịch.

Đây chính là bài toán lớn của một đô thị di sản: làm sao để di sản tiếp tục sống mà không trở thành một “bảo tàng đóng cửa”.

13. Làng rau Trà Quế – khi nông nghiệp trở thành một phần của di sản sống

Không gian Hội An không chỉ có phố cổ.

Ở vùng ngoại vi, các làng nghề và vùng sản xuất nông nghiệp tạo nên một phần quan trọng của văn hóa địa phương.

Làng rau Trà Quế là một ví dụ tiêu biểu.

Khu vực này nổi tiếng với nghề trồng rau và các loại cây gia vị phục vụ ẩm thực địa phương.

Điều đáng chú ý là nông nghiệp tại đây không tách rời du lịch.

Du khách có thể tìm hiểu cách người dân canh tác, sử dụng nguồn đất và duy trì nghề truyền thống.

Điều này cho thấy khái niệm di sản của Hội An rộng hơn những bức tường cổ.

Di sản còn nằm trong nghề nghiệp, kỹ năng và tri thức được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

14. Làng gốm Thanh Hà – nghề thủ công gắn với lịch sử Hội An

Gốm Thanh Hà là một trong những nghề thủ công nổi tiếng ở Hội An.

Làng gốm phát triển cùng với nhu cầu sử dụng đồ gốm trong đời sống và thương mại.

Ngày nay, các sản phẩm gốm truyền thống vừa phục vụ đời sống vừa trở thành sản phẩm văn hóa dành cho du khách.

Điều quan trọng nhất không phải là mua một món đồ lưu niệm.

Giá trị của làng nghề nằm ở kỹ thuật tạo hình, xử lý đất, nung gốm và kinh nghiệm được truyền qua nhiều thế hệ.

Khi một nghề thủ công còn người thực hành, nó vẫn là một phần của văn hóa sống.

15. Hội An và ẩm thực – dấu ấn của một đô thị giao thương

Ẩm thực Hội An cũng chịu ảnh hưởng từ vị trí thương cảng.

Các món ăn địa phương vừa sử dụng nguyên liệu miền Trung vừa phản ánh sự giao lưu giữa nhiều cộng đồng.

Cao lầu là món ăn thường được nhắc đến nhất khi nói về ẩm thực Hội An.

Mì Quảng, hoành thánh, bánh bao bánh vạc, cơm gà Hội An và nhiều món ăn đường phố khác tạo nên hệ thống ẩm thực phong phú.

Điều đáng chú ý là nhiều món ăn có cách chế biến tưởng đơn giản nhưng lại phụ thuộc vào nguyên liệu địa phương, nguồn nước, kỹ thuật làm sợi, gia vị và cách trình bày.

Ẩm thực vì thế cũng là một cách đọc lịch sử.

Một đô thị từng tiếp xúc với nhiều nền văn hóa thường có xu hướng tiếp nhận nguyên liệu, kỹ thuật và khẩu vị mới rồi biến đổi chúng thành phiên bản phù hợp với địa phương.

Hội An là một ví dụ rõ ràng cho quá trình đó.

16. Hội An đẹp nhất khi được nhìn như một câu chuyện, không chỉ là một bức ảnh

Có thể dễ dàng chụp một bức ảnh đẹp ở Hội An.

Nhưng để hiểu Hội An thì cần nhiều hơn thế.

Đó là câu chuyện về một cộng đồng Sa Huỳnh từng sinh sống bên dòng Thu Bồn. Là câu chuyện về một vùng đất nằm trong không gian văn hóa Champa. Là câu chuyện về thương nhân Nhật Bản, Trung Quốc và nhiều quốc gia khác từng tìm đến một thương cảng ở miền Trung Việt Nam. Là câu chuyện về những ngôi nhà gỗ được xây dựng để vừa ở vừa buôn bán. Là câu chuyện về Chùa Cầu, hội quán, bến sông và những con phố nhỏ. Là câu chuyện về cách một đô thị từng suy giảm vai trò thương mại nhưng nhờ đó lại giữ được cấu trúc truyền thống.

Và cuối cùng, đó là câu chuyện về cách một di sản có thể tiếp tục sống trong thế kỷ XXI.

Kết luận

Hội An đặc biệt không phải vì nơi đây chỉ còn lại những ngôi nhà cổ.

Điều làm nên giá trị của Hội An là cả một hệ thống di sản còn tương đối nguyên vẹn: quy hoạch đô thị, kiến trúc gỗ, sông nước, tín ngưỡng, nghề thủ công, ẩm thực và đời sống cộng đồng.

UNESCO xác định Hội An là một ví dụ đặc biệt được bảo tồn tốt của thương cảng truyền thống Đông Nam Á từ thế kỷ XV đến XIX, đồng thời là minh chứng vật chất cho quá trình giao thoa văn hóa trong một trung tâm thương mại quốc tế.

Hội An vì thế không chỉ kể câu chuyện của Việt Nam.

Nơi đây kể câu chuyện về những cuộc gặp gỡ giữa các nền văn hóa.

Một thương nhân đến đây có thể mang theo một loại hàng hóa mới. Một người thợ có thể mang theo kỹ thuật mới. Một cộng đồng có thể mang theo tín ngưỡng và kiến trúc riêng. Qua thời gian, tất cả hòa vào đời sống bản địa và tạo nên một Hội An rất riêng.

Ngày nay, giữa những con phố nhỏ, những mái ngói cũ, bức tường vàng và ánh đèn lồng, dấu vết của thương cảng năm xưa vẫn còn hiện diện.

Có thể những con thuyền buôn quốc tế đã không còn cập bến như trước.

Nhưng dòng chảy văn hóa mà chúng từng mang đến vẫn còn đó.

Đó chính là điều khiến Hội An trở thành một trong những di sản đặc biệt nhất của Việt Nam: một đô thị cổ không chỉ được bảo tồn để nhớ về quá khứ, mà vẫn đang sống, hoạt động và tiếp tục kể câu chuyện của mình mỗi ngày.

Ảnh: Sưu tầm từ nhiều nguồn